Rzymianie nad Nilem. Co się działo w Egipcie po śmierci Kleopatry?

W powszechnej świadomości dzieje i kultura starożytnego Egiptu należą do dość dobrze znanej historii. Potrafimy wskazać najważniejsze symbole egipskiej tożsamości: władzę faraonów nad olbrzymim państwem (milion km2), grobowce władców, pismo hieroglificzne. Jednak aura tajemniczości w znacznie większym stopniu owiewa późniejszy okres istnienia wspólnoty nad Nilem: czasy rzymskie, zapoczątkowane śmiercią Kleopatry VII.

Niezależność polityczna Egiptu kończy się wraz z samobójstwem ostatniej królowej państwa, 12 sierpnia 30 roku przed Chrystusem. Kraj faraonów zostaje włączony do Imperium Rzymskiego, stając się jedną z jego prowincji (Provincia Aegyptus). Rzymską dominację odzwierciedlała obecność nad Nilem trzech legionów, pozostawionych tam przez zwycięskiego Oktawiana Augusta celem ochrony interesów w północnej Afryce.

Prefekt zamiast faraonów


Zmierzch suwerenności Egiptu wiązać się musiał z transformacją ustrojową i wykształceniem się nowej formuły sprawowania władzy nad krajem. Został on wkrótce podzielony na trzy jednostki administracyjne: Deltę, Egipt Środkowy i Tebaidę. Uprawnienia decyzyjne należały do prefekta, będącego reprezentantem Oktawiana Augusta. Wywodził się on z warstwy ekwitów, w społeczeństwie rzymskim stanowiącej przykład zamożnej klasy średniej. Pozycja prefekta Egiptu odróżniała go od zwierzchników innych części imperium, należących do stanu senatorskiego.
Giovanni Battista Tiepolo - Uczta Kleopatry
fot. wikimedia-commons domena publiczna

Ciekawą osobowością odznaczał się pierwszy prefekt Egiptu – Gajusz Korneliusz Gallus. Początkowo zaprzyjaźniony z Oktawianem, sprawował dowództwo nad legionami cyrenajskimi. W 30 roku przed Chrystusem walczył przeciwko Markowi Antoniuszowi, zdobywając między innymi miasto Parteonium. Tam też był namawiany przed Antoniusza do porzucenia szeregów przyszłego pierwszego cesarza Rzymu, lecz wytrwał w wierności względem Augusta. Odznaczał się aktywnością także na polu literackim jako autor elegii oraz epyllionów – utworów epickich o tematyce mitologicznej i erotycznej. Ów twórca elegii subiektywnej w 26 roku przed Chrystusem utracił względy Oktawiana Augusta. Odwołany z Egiptu, popełnił samobójstwo.

Gospodarcza sanacja


Od samego początku nowe władze przystąpiły do odbudowy potencjału gospodarczego Egiptu. Szczególnie pozostawiony przez Ptolemeuszy sektor rolnictwa wymagał pilnych działań naprawczych. Świadectwem intensywności owych zabiegów stał się udział żołnierzy rzymskich w przedsięwzięciu udrożnienia systemu irygacyjnego. Na drodze ku ożywieniu gospodarczemu usprawniono administracyjny proces decyzyjny, wzmocniono bezpieczeństwo w prowincji. W Aleksandrii i innych miastach wybrzeża Morza Śródziemnego rozwijał się handel, kwitła wymiana ze Wschodem.

czytaj też: Potężna „mana” czeka na odkrycie! Tajemnica pochówku króla Kamehameha

Ogromną rolę dla utrzymania płynności życia gospodarczego w Rzymie spełniał import zboża z prowincji nad Nilem. Symbolicznym odzwierciedleniem znaczenia Egiptu dla metropolii był fakt, iż przez trzy lata po podboju afrykańskiego państwa na pieczęci Oktawiana znajdował się wizerunek sfinksa. Był on dla Rzymian źródłem dumy i wyrazem potęgi państwa nad Tybrem, które właśnie rozciągnęło swe władztwo na kolejny zakątek globu.

Okres niepokojów społecznych


Dobrobyt mieszkańców trwał do II wieku po Chrystusie. Konsekwentna polityka eksploatacyjna metropolii, polityczne zniewolenie rdzennej społeczności poddanej nowej władzy i przywiązanie do kontyngentów zboża do Rzymu (do którego z Egiptu w szczytowym okresie wysyłano nawet 30% zapotrzebowania państwa nad Tybrem) odwróciły od najeźdźców sympatię tubylczej ludności. Colin Walters w pracy „Cywilizacje starożytne” wspomina o barbarzyństwie rzymskich urzędników dokonujących poboru podatków i stosowaniu przez władze zasady odpowiedzialności zbiorowej.

czytaj dalej


Rzymianie nie przywiązywali również wagi do podtrzymania ciągłości kulturalnych tradycji Egipcjan. Poddali kontroli ośrodki kultu religijnego, nierzadko przejmując również należące do nich posiadłości ziemskie. Wyzysk gospodarczy i nadmierne obciążenia podatkowe ludu egipskiego przyczyniły się do wybuchu powstania bukolów. Ów bunt pod wodzą kapłana Isidorusa miał miejsce za rządów Marka Aureliusza i przypadł na lata 172 – 173. Rzymski historyk Lucjusz Kasjusz Dion Kokcejanus charakteryzował Isidorusa jako człowieka który odwagą bez reszty przewyższał mu współczesnych. Zrewoltowanym oddziałom Egipcjan omalże nie udało się zdobyć Aleksandrii. Jednakże brak jedności w szeregach insurekcjonistów przyczynił się do klęski powstania. Jego konsekwencją były poważne zniszczenia kraju i wyraźne spowolnienie gospodarcze. Miasta takie jak Medinet Habu, Tanis, Edfu znalazły się na krawędzi ruiny.

Dziedzictwo rzymskiego Egiptu


Caput mundi – głowa świata: mówiono o Rzymie w starożytności. Gdziekolwiek państwo założone przez Romulusa wprowadziło legiony bądź utworzyło prowincję, ta część świata wchodziła na ścieżkę przeobrażeń kulturowych i nowego porządku politycznego. Aleksandria pod władztwem rzymskim utrzymała swą pozycję wiodącego ośrodka ówczesnej nauki i kultury.
Imperium Rzymskie w II w n.e.
fot. wikimedia-commons domena publiczna

W III wieku Septymia Zenobia, królowa Palmyry, usiłowała restaurować w Egipcie ptolemejskie tradycje Kleopatry VII, jednakże skuteczna kontrakcja cesarza Lucjusza Domicjusza Aureliana pozwoliła odbudować rzymskie władztwo nad Nilem. Romanizacja przebiegała tam równolegle z żywotnością kultu rodzimych bogów i znaczącym udziałem pierwiastka greckiego. Z syntezy tych prądów rodziła się nowa tożsamość Egipcjan. Namacalnym przejawem tego procesu była coraz słabsza biegłość rdzennej ludności państwa w zakresie posługiwania się hieroglifami, pod koniec II stulecia po Chrystusie właściwie zarzuconymi.

czytaj też: Pompeje – miasto szczęśliwe. Życie codzienne starożytnych Rzymian

Deficyt rodzimej tożsamości wytworzył przestrzeń dla chrystianizacji Egiptu, którego obliczom poświęcony będzie jeden z kolejnych tekstów.

P. S.
O ponadczasowości rzymsko – egipskiego dziedzictwa świadczy impreza edukacyjna „Egipski Rzym – rzymski Egipt”, jaka 25 października 2014 roku odbyła się w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu. Stanowiła ona inscenizację ceremonii zaślubin Kleopatry VII i Marka Aureliusza, połączoną z odtworzeniem antycznych obyczajów i pokazem strojów doby starożytności. Przybyli do muzeum goście mieli ponadto okazję posłuchać dyskusji na temat powiązań Egiptu z Imperium Rzymskim i poszczególnych aspektów bilateralnych stosunków. Dla najmłodszych widzów przewidziano starożytne bajki i mity.

Literatura:
Athur Cotterell, "Cywilizacje starożytne", Łódź 1990,
Stephen Dando-Collins, "Machina do zabijania: XIV Legion Nerona", Warszawa 2008.

Najchętniej czytane