Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka”: Biografia i Dziedzictwo Żołnierza Wyklętego

Biografia Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki” – Młodość i Droga do Konspiracji

Zygmunt Szendzielarz krótka biografia rozpoczyna się 12 marca 1910 roku. Urodził się w Stryju, na ziemiach dzisiejszej zachodniej Ukrainy. Był najmłodszym synem Karola Szendzielarza, urzędnika kolejowego. Jego matką była Eufrozyna z Osieckich. Młody Zygmunt uczęszczał do gimnazjum najpierw we Lwowie, później kontynuował naukę w Stryju. Warto zaznaczyć, że miał jedną siostrę oraz czterech braci. Wszyscy jego bracia także związali swoje życie z wojskiem, stając się żołnierzami.

Kariera wojskowa majora Zygmunta Szendzielarza rozpoczęła się w 1931 roku. W latach 1931-1932 ukończył Kurs Unitarny w Szkole Podchorążych Piechoty w Ostrowi Mazowieckiej. Następnie kontynuował edukację w Szkole Podchorążych Kawalerii w Grudziądzu (1932-1934). 4 sierpnia 1934 roku Prezydent RP mianował go podporucznikiem. Został skierowany do służby w 4 Pułku Ułanów Zaniemeńskich stacjonującym w Wilnie. W marcu 1938 roku otrzymał awans na porucznika, obejmując dowództwo 2. szwadronu. Zygmunt Szendzielarz brał udział w licznych zawodach konnych, osiągając wysokie miejsca. 28 stycznia 1939 roku poślubił Annę Swolkień Szendzielarz. Ich córka, Basia, przyszła na świat 16 listopada 1939 roku.

Zygmunt Szendzielarz aktywnie uczestniczył w wojnie obronnej Polski w 1939 roku. Dowodził 2. szwadronem w 4 Pułku Ułanów Zaniemeńskich. Pułk ten wchodził w skład Wileńskiej Brygady Kawalerii. Przeszedł cały szlak bojowy, od obrony Piotrkowa Trybunalskiego. Po ciężkich walkach dostał się do niewoli niemieckiej. Niebawem uciekł i przedostał się do Lwowa. Jego próby dotarcia na Węgry, a następnie do Francji, nie powiodły się. Wobec tego powrócił do Wilna, gdzie od początku 1940 roku zaangażował się w działalność konspiracyjną. Wstąpił do Kół Pułkowych (ZWZ-AK). W konspiracji przyjął pseudonim „Łupaszka”. Był to hołd dla ppłk. Jerzego Dąbrowskiego, słynnego zagończyka z okresu wojny z bolszewikami.

Kluczowe etapy wczesnej biografii Zygmunta Szendzielarza:

• Urodzenie w Stryju w 1910 roku, syn Karola i Eufrozyny.
• Edukacja wojskowa w Ostrowi Mazowieckiej i Grudziądzu.
• Służba w 4 Pułku Ułanów Zaniemeńskich w Wilnie.
• Udział w wojnie obronnej 1939 roku, walka w Wileńskiej Brygadzie Kawalerii.
• Wstąpienie do konspiracji ZWZ-AK w 1940 roku, przyjęcie pseudonimu „Łupaszka”.

Wczesne etapy kariery wojskowej

Okres	Stopień	Jednostka/Miejsce
1931-1932	Podchorąży	Szkola Podchorążych Piechoty w Ostrowi Mazowieckiej
1932-1934	Podchorąży	Szkole Podchorążych w Grudziądzu
1934-1938	Podporucznik	4 Pułk Ułanów Zaniemeńskich w Wilnie
1938-1939	Porucznik	4 Pułk Ułanów Zaniemeńskich w Wilnie

Szkolenie kawaleryjskie miało fundamentalne znaczenie dla przyszłej służby Zygmunta Szendzielarza. Nauczyło go szybkiego manewrowania i dowodzenia w trudnych warunkach. Umiejętności te okazały się kluczowe w walce partyzanckiej. Wileńska Brygada Kawalerii była dla niego szkołą dowodzenia.

Działalność Bojowa i Taktyka Majora „Łupaszki” – Od Wileńszczyzny po Pomorze

Major Łupaszko i jego żołnierze stali się legendą na Wileńszczyźnie. W sierpniu 1943 roku Zygmunt Szendzielarz objął dowództwo nad oddziałem partyzanckim. Zorganizował go z niedobitków oddziału „Kmicica”. W listopadzie 1943 roku utworzył 5 Wileńską Brygadę Armii Krajowej. Nazywano ją „Brygadą Śmierci” z powodu jej skuteczności. Brygada prowadziła intensywne walki. Stawiała opór niemieckiej policji, litewskim kolaborantom oraz partyzantce sowieckiej. Stoczyła kilkadziesiąt potyczek i akcji zbrojnych. Największym zwycięstwem było rozgromienie kompanii Wehrmachtu pod Worzianami w styczniu 1944 roku.

Skuteczność dowodzenia majora Zygmunta Szendzielarza wynikała z jego innowacyjnej taktyki. Polegała ona na samodzielnym operowaniu szwadronów. To czyniło brygadę nieuchwytną dla przeciwnika. Zamiast koncentrować siły, rozpraszał je. Dzięki temu unikał okrążenia. Po rozbiciu brygady przez wojska radzieckie latem 1944 roku Szendzielarz wykazał niezwykły talent organizacyjny. Przedarł się na Białostocczyznę z kilkunastoma żołnierzami. W ciągu kilku miesięcy odbudował brygadę do prawie 300 podkomendnych. Łupaszka stosował taktykę szwadronów z wielkim powodzeniem.

Po lipcu 1944 roku i rozwiązaniu brygady łupaszka żołnierz wyklęty kontynuował walkę. Przebił się na Białostocczyznę. Po demobilizacji we wrześniu 1945 roku przeniósł się na Pomorze Gdańskie. Tam wznowił działalność dywersyjną w 1946 roku. Prowadził kilkadziesiąt akcji zbrojnych. Walczył z NKWD, KBW, MO i UB. Jego oddziały chroniły ludność cywilną. Broniły jej przed bandytami i terrorem komunistycznym. Partyzanci chronili cywilów przed represjami. W marcu 1946 roku Zygmunt Szendzielarz napisał:

Nie jesteśmy żadną bandą, tak jak nas nazywają zdrajcy i wyrodni synowie naszej Ojczyzny. My jesteśmy z miast i wiosek polskich[…] My chcemy, by Polska była rządzona przez Polaków oddanych sprawie i wybranych przez cały Naród, a ludzi takich mamy, którzy i słowa głośno nie maga powiedzieć, bo UB wraz z kliką oficerów sowieckich czuwa. Dlatego też wypowiedzieliśmy walkę na śmierć lub życie tym, którzy za pieniądze, ordery lub stanowiska z rąk sowieckich, mordują najlepszych Polaków Domagających się wolności i sprawiedliwości.

Kluczowe akcje i etapy walki 5 Wileńskiej Brygady AK:

1. Utworzenie 5 Wileńskiej Brygady Armii Krajowej w listopadzie 1943 roku.
2. Rozgromienie kompanii Wehrmachtu we wsi Worziany w styczniu 1944 roku.
3. Walka z niemiecką policją, litewskimi kolaborantami i partyzantką sowiecką.
4. Rozwiązanie brygady i przebicie się na Białostocczyznę w lipcu 1944 roku.
5. Odbudowa brygady do prawie 300 żołnierzy na Białostocczyźnie w 1945 roku.
6. Wznowienie działalności dywersyjnej na Pomorzu Gdańskim w 1946 roku.
7. Prowadzenie akcji przeciwko NKWD, KBW, MO i UB, ochrona cywilów.

Obszary działania 5 Wileńskiej Brygady AK

Okres	Główny obszar	Charakter działań
1943-1944	Wileńszczyzna	Walka z Niemcami, Litwinami i Sowietami
Lipiec 1944	Wileńszczyzna (przebicie)	Rozwiązanie brygady, marsz na zachód
1944-1945	Białostocczyzna	Odbudowa sił, walka z NKWD i UB
1946-1947	Pomorze Gdańskie	Działalność dywersyjna, ochrona cywilów

Zmienność terenu działań 5 Wileńskiej Brygady AK świadczy o jej niezwykłej adaptacji. Żołnierze musieli dostosowywać się do zmieniającej się sytuacji politycznej i militarnej. Przenosili walkę z okupantem niemieckim na walkę z reżimem komunistycznym. To wymagało elastyczności i odwagi.

Liczebność 5 Wileńskiej Brygady AK w kluczowych okresach

Aresztowanie, Proces i Tragiczny Koniec Majora Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”

Zygmunt Szendzielarz Łupaszka zaprzestał walki zbrojnej wiosną 1947 roku. Ukrywał się na Podhalu, w Osielcu koło Makowa Podhalańskiego. 30 czerwca 1948 roku funkcjonariusze Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (UB) aresztowali go. W tym samym czasie aresztowano również Lidię Lwow-Eberle, jego partnerkę. Aresztowanie Łupaszki było częścią szeroko zakrojonej operacji. Komunistyczne służby rozpracowały Okręg Wileński AK.

Po aresztowaniu majora Zygmunta Szendzielarza rozpoczęło się brutalne śledztwo. Trwało ono blisko dwa i pół roku. Odbywało się w warszawskim więzieniu mokotowskim przy ul. Rakowieckiej. Mimo tortur, Łupaszka zachował godną postawę. Podczas przesłuchania tłumaczył, że jego celem była suwerenna i wolna Polska. Brał na siebie pełną odpowiedzialność za działania podległych mu oddziałów. Proces byłych członków Okręgu Wileńskiego AK, w tym Zygmunta Szendzielarza, rozpoczął się 23 października 1950 roku. Miał on charakter pokazowy. Zarzucono mu zamachy na funkcjonariuszy bezpieki i współpracę z Niemcami. Zygmunt Szendzielarz stanowczo odrzucał te zarzuty.

Wyrok śmierci dla Łupaszki zapadł 2 listopada 1950 roku. Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie skazał go na 18-krotną karę śmierci. Odmówił prośby o ułaskawienie do Bolesława Bieruta. Wyrok wykonano 8 lutego 1951 roku. Zygmunt Szendzielarz zginął strzałem w tył głowy w warszawskim więzieniu mokotowskim. Tego samego dnia stracono innych oficerów wileńskiej AK. Byli to Antoni Olechnowicz, Lucjan Minkiewicz oraz Henryk Borowski.

Po egzekucji zwłoki majora Zygmunta Szendzielarza potajemnie ukryto. Zostały pogrzebane w bezimiennym dole. Znajdował się on w Kwaterze „Ł” na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Władze komunistyczne dążyły do zatarcia wszelkich śladów. Chciały, aby pamięć o żołnierzu wyklętym została zapomniana. Miejsce pochówku pozostawało nieznane przez dziesięciolecia.

Kluczowe daty związane z aresztowaniem i śmiercią Majora Łupaszki:

1. 30 czerwca 1948: Aresztowanie Łupaszki w Osielcu na Podhalu przez UB.
2. 23 października 1950: Rozpoczęcie pokazowego procesu byłych członków Okręgu Wileńskiego AK.
3. 2 listopada 1950: Wydanie 18-krotnego wyroku śmierci przez Wojskowy Sąd Rejonowy.
4. 8 lutego 1951: Wykonanie wyroku śmierci w warszawskim więzieniu mokotowskim.
5. Lata 1951-2013: Ukrycie zwłok w bezimiennym grobie na Kwaterze „Ł”.

Dziedzictwo i Upamiętnienie Majora „Łupaszki” – Symbol Walki o Wolność

Upamiętnienie Zygmunta Szendzielarza rozpoczęło się po latach zapomnienia. Szczątki majora Zygmunta Szendzielarza udało się odnaleźć w 2013 roku. Było to możliwe dzięki pracom ekshumacyjnym. Prowadził je zespół prof. Krzysztofa Szwagrzyka w Kwaterze „Ł” na warszawskich Powązkach Wojskowych. Identyfikacja szczątków odbyła się dzięki badaniom Polskiej Bazy Genetycznej Ofiar Totalitaryzmów. Specjaliści ze szczecińskiego Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego potwierdzili tożsamość. Lidia Lwow-Eberle symbolicznie odebrała świadectwo identyfikacji w 2013 roku.

Uroczysty pogrzeb państwowy majora Łupaszki odbył się 24 kwietnia 2016 roku. Spoczął na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Złożono go w grobie rodzinnym obok zmarłej w 2012 roku córki Barbary. W uroczystościach wziął udział prezydent RP Andrzej Duda. Minister obrony narodowej Antoni Macierewicz mianował go pośmiertnie na stopień pułkownika. Wydarzenie to miało ogromną symbolikę. Przywróciło godność łupaszka żołnierz wyklęty i wszystkim bohaterom podziemia. Prezydent Duda uczestniczył w pogrzebie, co podkreśliło wagę chwili.

Polacy wiedzą dziś doskonale, że w tamtych czasach to wy zachowaliście się jak trzeba.

– Andrzej Duda

Postaci Zygmunta Szendzielarza poświęcono wiele form upamiętnienia. Powstały popiersia, na przykład w Krakowie, Głogowie i Osielcu. Jego imieniem nazwano ulice i ronda, jak w Koszalinie. Powstały także filmy dokumentalne, takie jak „Łupaszko” czy „Z archiwum IPN – Łupaszka”. Postać ta wzbudza jednak historyczne kontrowersje. Dotyczą one na przykład akcji w Dubinkach. Pojawiały się także zarzuty kolaboracji. IPN odgrywa ważną rolę w badaniu prawdy historycznej, opierając się na opiniach historyków. Odpowiadając na pytanie łupaszko czy łupaszka, należy stwierdzić, że obie formy są używane. Jednak „Łupaszka” jest częstszą i powszechnie akceptowaną formą.

Główne formy upamiętnienia Łupaszki:

• Popiersia w Krakowie, Głogowie i Osielcu.
• Nazwy ulic i rond w wielu miastach Polski, np. w Koszalinie.
• Filmy dokumentalne, takie jak „Łupaszko” oraz „Z archiwum IPN – Łupaszka”.
• Uroczysty pogrzeb państwowy na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.
• Pośmiertne awanse wojskowe na stopień pułkownika.

Miejsca upamiętnienia Majora Zygmunta Szendzielarza

Typ upamiętnienia	Miejsce	Data/Opis
Popiersie	Kraków	Odsłonięte 1 marca 2015 r.
Popiersie	Głogów	Odsłonięte w 2016 r.
Rondo	Koszalin	Patronem jest Zygmunt Szendzielarz.
Miejsce pochówku	Cmentarz Wojskowy na Powązkach	Uroczysty pogrzeb 24 kwietnia 2016 r.

Rosnąca liczba inicjatyw upamiętniających Żołnierzy Wyklętych w Polsce świadczy o odradzającej się pamięci historycznej. Społeczeństwo docenia ich poświęcenie. Dąży do przywrócenia im należnego miejsca w historii narodu.